TUẦN 01 / 52 · KHOẢNG 6 PHÚT ĐỌC

Đợi tự tin rồi mới làm, có khi mình sẽ đợi rất lâu

Bạn nhận được lời mời dẫn một buổi trò chuyện nhỏ. Nội dung nằm trong khả năng chuẩn bị, thời gian còn đủ, người tổ chức cũng đã nói rõ yêu cầu. Nhưng trước khi trả lời, bạn tự hỏi: “Mình đã đủ tự tin chưa?”

Tình huống giả định ấy cũng có thể xuất hiện ở một công việc khác: nhận phần trình bày trong cuộc họp, gửi một bản đề xuất, mở lớp đầu tiên. Mình không thiếu mọi điều kiện. Mình chỉ chưa có cảm giác chắc chắn mà mình nghĩ một người sẵn sàng cần phải có.

Vấn đề là cảm giác ấy có thể đến sau trải nghiệm. Nếu lấy nó làm vé vào cửa, mình dễ đứng ngoài chính cơ hội tạo ra nó.

Điều đáng tập không phải là hết run trước mọi việc. Đó là biết mình đã chuẩn bị đủ cho bước nào, rồi thực hiện bước ấy.

Tự tin cần một đối tượng cụ thể

“Tôi không tự tin” nghe như mô tả toàn bộ con người. Nhưng thử hỏi kỹ hơn: không tự tin làm điều gì, trước ai, trong điều kiện nào?

Một người có thể dẫn lễ khai trương rất vững nhưng lúng túng khi điều phối tọa đàm. Họ không đánh mất toàn bộ năng lực. Họ đang gặp một yêu cầu chưa đủ quen. Khi nói rõ nhiệm vụ, mình có chỗ để chuẩn bị; khi gán thành phẩm chất chung, mình chỉ còn một nỗi lo rất lớn.

Trong khung lý thuyết của Albert Bandura, self-efficacy là niềm tin về khả năng thực hiện hành động cần thiết cho một nhiệm vụ. Nó khác với mong đợi rằng hành động ấy sẽ tạo ra kết quả mong muốn. Bạn có thể tin mình đặt câu hỏi rõ, đồng thời biết khách mời vẫn có thể trả lời vòng vo. Trải nghiệm thực hiện thành công là một nguồn hình thành niềm tin ấy. Bandura, 1977 ↗.

Đây là một khung nghiên cứu, không phải lời bảo đảm rằng cứ làm là tự tin hoặc cứ tự tin là làm tốt. Trong nghề MC, ứng dụng hợp lý là thu nhỏ câu hỏi: thay vì “Mình có đủ bản lĩnh không?”, hỏi “Mình có thể giới thiệu đúng khách mời, đặt ba câu hỏi đã chuẩn bị và giữ phần trao đổi trong mười phút không?”

Những yêu cầu ấy kiểm tra được. Bạn có thể xác nhận chức danh, tập phát âm tên riêng, viết câu hỏi dự phòng và diễn tập một lượt. Mỗi việc hoàn thành cung cấp thông tin cụ thể hơn lời tự nhủ “mình phải tin vào bản thân”.

Tự tin dựa trên thông tin như vậy cũng dễ cập nhật. Nếu tập thử cho thấy bạn thường vượt giờ, việc cần làm là rút câu hỏi hoặc luyện chuyển ý. Không cần kết luận rằng mình vốn không hợp sân khấu.

Có một khác biệt cần giữ: chuẩn bị tốt không đồng nghĩa kiểm soát mọi diễn biến. Bạn có thể sẵn sàng xử lý trong một phạm vi, dù chưa biết chính xác chuyện gì sẽ xảy ra. Sự chuyên nghiệp đôi khi nằm ở việc biết phạm vi đó và tìm người hỗ trợ cho phần còn thiếu.

Đừng lấy cảm giác làm bài kiểm tra duy nhất

Trước một việc mới, mình thường đọc những dấu hiệu trong cơ thể như một bản đánh giá năng lực. Tim nhanh, miệng khô, đầu nghĩ nhiều: chắc mình chưa sẵn sàng. Nhưng các dấu hiệu ấy không tự nói được bạn có nắm nội dung, hiểu mục tiêu hay đủ khả năng hoàn thành nhiệm vụ hay không.

Bạn không cần ép chúng biến mất rồi mới kiểm tra phần việc thật. Hãy nhìn vào sản phẩm chuẩn bị. Đã có câu mở đầu chưa? Đã rõ ai ra cue chưa? Nếu khách mời trả lời ngắn, mình có câu hỏi tiếp không? Đây là những câu hỏi dẫn đến hành động.

Ngược lại, cảm giác thoải mái cũng không miễn cho mình khâu chuẩn bị. Một người rất tự tin vẫn có thể đọc sai tên vì không xác nhận. Mục tiêu của bài này là giúp cảm nhận và bằng chứng đi cùng nhau, thay vì chọn một bên rồi bỏ bên kia.

Vì thế, bước đi đầu tiên nên nhỏ và có giới hạn. Nếu chưa từng dẫn một cuộc trò chuyện, bạn có thể tập với đồng nghiệp, nhận một phần ngắn hoặc có người đồng dẫn. Bước nhỏ vẫn phải là công việc thật về mặt yêu cầu: có người nghe, có mục tiêu và có tiêu chí để biết mình đã làm được gì.

Điều này không có nghĩa nên nhận mọi lời mời để vượt sợ. Khi phần việc vượt năng lực, thiếu thời gian chuẩn bị hoặc có hậu quả lớn nếu sai, thương lượng phạm vi là lựa chọn có trách nhiệm. Tự tin không thay được hiểu biết chuyên môn, quyền hạn hay điều kiện làm việc.

Bạn cũng không cần biến mọi lần lo lắng thành một cuộc thử thách. Nếu khó khăn kéo dài và ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, một bài tập làm nghề không đủ giải quyết toàn bộ vấn đề. Ở đây, mình chỉ đang thiết kế một cách kiểm tra sự sẵn sàng cho một nhiệm vụ vừa sức.

Tuần này, tạo một bằng chứng nhỏ

Dành khoảng mười lăm phút cho một phần trình bày dài hai phút. Chọn nội dung bạn đã hiểu, như giới thiệu một dự án hoặc đặt vấn đề cho buổi trao đổi. Đừng chọn nhiệm vụ khó nhất chỉ để chứng minh mình gan.

Trước khi bắt đầu, viết ba điều cần làm: nói đúng ý chính, kết thúc trong khung giờ và đưa người nghe đến bước tiếp theo. Ghi thêm dự đoán: điều gì có thể khiến mình vấp? Dự đoán cần cụ thể, chẳng hạn “mình sẽ nói vòng trước khi vào ý”, thay vì “mình sẽ rất tệ”.

Chuẩn bị ngắn, thu một lượt rồi xem lại theo ba tiêu chí đã viết. Nếu có người nghe thử, nhờ họ nói lại thông điệp họ hiểu. Không hỏi chung “ổn không?” vì một lời động viên có thể khiến mình dễ chịu mà chưa biết nên giữ hoặc sửa gì.

Sau đó ghi ba dòng: dự đoán nào đúng, việc nào mình thực hiện được, một điều cần chuẩn bị thêm. Nếu đã nói đúng nội dung nhưng vượt giờ, bạn có một vấn đề về cấu trúc hoặc độ dài. Đừng gộp nó thành thất bại của toàn bộ bản thân.

Lần sau, sửa đúng một điểm rồi thử lại. Điều cần theo dõi là khả năng đáp ứng nhiệm vụ, không phải bắt cảm giác lo lắng về số không. Có thể bạn vẫn run nhưng đã biết mở đầu rõ, giữ ý và kết thúc đúng lúc. Đó là bằng chứng đáng giữ.

Trước cơ hội tiếp theo, thử đổi câu hỏi “Mình đã đủ tự tin chưa?” thành “Mình đã có gì để làm tốt phần này, và còn thiếu gì có thể chuẩn bị?”

Câu hỏi mới không hứa rằng bạn sẽ hết sợ. Nó giúp bạn biết việc tiếp theo nằm ở đâu. Và nhiều khi, đó là điều mình cần để bắt đầu.