TUẦN 09 / 52 · KHOẢNG 6 PHÚT ĐỌC

Mình có đang chấm mình quá dễ?

Bạn vừa nghe lại phần dẫn và thấy khá ổn. Một đồng nghiệp nói câu chuyển hơi khó hiểu. Người khác bảo giọng tốt nhưng chưa rõ khán giả phải làm gì. Ba nhận xét, ba hướng khác nhau. Nếu chọn ý dễ nghe nhất, bạn sẽ thấy yên tâm. Nhưng bạn sẽ sửa điều gì?

Tự đánh giá không chỉ là quyết định mình tốt hay chưa. Nó còn giúp phân bổ thời gian: đoạn nào cần luyện, phần nào đã đủ, góp ý nào đáng kiểm tra. Khi đánh giá lệch, công sức chuẩn bị cũng dễ lệch theo.

Muốn chấm mình chính xác hơn, cần một tiêu chí và một bằng chứng cụ thể trước khi cần một lời nhận xét. Tuần này, hãy thử đối chiếu cách bạn nghĩ mình làm với điều thực sự xuất hiện trong một đoạn ghi.

Cảm giác sau khi làm chưa phải toàn bộ dữ liệu

Một phần việc trôi chảy thường đem lại cảm giác tốt. Một đoạn vấp dễ chiếm hết sự chú ý. Vì thế, một show tốt có thể bị nhớ như một thất bại vì một lỗi nhỏ; một show chưa rõ thông điệp lại được nhớ như thành công vì không có sự cố.

Bạn không cần loại bỏ cảm xúc. Cảm xúc cho biết mình đã trải qua công việc thế nào. Chỉ cần đừng bắt nó làm thêm nhiệm vụ chứng minh mọi khía cạnh của chất lượng.

Trong nghiên cứu học tập, calibration là mức khớp giữa nhận định của người học và kết quả thực tế. Dunlosky và Rawson cho thấy trong nhiệm vụ học định nghĩa, tự đánh giá quá cao có thể khiến người học dừng học sớm và giữ thông tin kém hơn. Kết quả ấy không trực tiếp cho biết MC tự chấm sai bao nhiêu, nhưng cho thấy việc đánh giá có thể ảnh hưởng quyết định luyện tiếp. Nghiên cứu năm 2012 ↗.

Ứng dụng sang công việc, điểm đáng chú ý là quyết định sau đánh giá. Nếu bạn tự thấy phần giới thiệu đã rõ, bạn sẽ dành thời gian sửa giọng hoặc trang phục. Nếu người nghe thật sự chưa hiểu ai sắp xuất hiện và vì sao, bạn có thể đang bỏ qua phần quan trọng hơn.

Muốn phát hiện điều ấy, phải chuyển tiêu chí mơ hồ thành câu hỏi có thể trả lời. “Dẫn chuyên nghiệp” rất rộng. “Nói đúng tên, đúng vai trò và đúng lý do mời khách lên sân khấu” cụ thể hơn. Người chấm có thể chỉ ra câu nói nào đáp ứng hoặc chưa đáp ứng.

Đánh giá độc lập cũng hữu ích. Nếu bạn cho đồng nghiệp xem điểm trước, nhận xét của họ có thể bị ảnh hưởng. Hãy để hai người cùng xem một đoạn và tự ghi trước, rồi mới trao đổi. Mục đích không phải tạo một phiên xử; đó là cách phát hiện hai người có đang dùng cùng tiêu chí hay không.

Bất đồng không tự động chứng minh ai sai. Một người chấm theo sự trôi chảy, người khác theo độ chính xác, người thứ ba theo không khí sân khấu. Họ có thể đang trả lời ba câu hỏi khác nhau. Trước khi trung bình điểm, cần làm rõ mình đang muốn đánh giá điều gì.

Thậm chí dùng cùng tiêu chí vẫn có thể khác cách hiểu. Một khoảng dừng được người này xem là đủ cho khán giả xử lý, người khác thấy quá dài. Lúc ấy, quay lại mục tiêu và bối cảnh: người nghe có theo được không, thời lượng có bị ảnh hưởng không, có dấu hiệu nào giúp phân biệt hai nhận định?

Tự chấm chính xác hơn không có nghĩa luôn chấm thấp hơn. Nếu bạn liên tục đánh giá mình tệ hơn bằng chứng cho thấy, bạn có thể tiếp tục sửa một phần đã đủ và bỏ lỡ cơ hội thử nhiệm vụ mới. Hiệu chuẩn là làm nhận định sát dữ liệu hơn ở cả hai hướng.

Một đoạn ghi, hai lần chấm

Chọn một đoạn từ một đến hai phút mà bạn có quyền sử dụng. Trong mười lăm phút, chỉ đánh giá một chức năng: hướng dẫn, giới thiệu hoặc chuyển ý. Đừng cố kết luận toàn bộ năng lực nghề từ một đoạn ngắn.

Trước khi xem lại, dự đoán bằng một câu. Ví dụ: “Người nghe sẽ biết chính xác lúc nào cần giơ thẻ”. Nếu muốn cho điểm, dùng ba mức đơn giản: chưa rõ, tương đối rõ, rõ. Quan trọng hơn con số là câu giải thích vì sao bạn nghĩ như vậy.

Xem đoạn ghi và ghi bằng chứng. Nếu bạn cho rằng hướng dẫn rõ, hãy chép lại câu xác định thời điểm. Nếu chưa có câu ấy, nhận xét “mình nói tự tin” không bù được thông tin còn thiếu. Tự tin và đầy đủ là hai tiêu chí khác nhau.

Nhờ một người khác đánh giá cùng chức năng, dùng cùng ba mức. Chưa cho họ xem nhận định của bạn. Khi trao đổi, mỗi người chỉ ra một chi tiết. Nếu người kia nói “chưa hay”, hãy hỏi phần nào khiến họ khó hiểu và họ đã hiểu thành điều gì.

Sau đó viết lại đánh giá cuối bằng ba dòng: dự đoán ban đầu, bằng chứng quan sát, điều chỉnh tiếp theo. Có thể bạn giữ nguyên kết luận nhưng có lý do rõ hơn. Có thể bạn đổi ý. Cả hai đều có ích nếu đến từ dữ liệu.

Theo dõi ba dấu hiệu: tiêu chí có đủ cụ thể để hai người hiểu giống nhau; nhận xét có đi kèm mốc hoặc câu nói; sau trao đổi có xác định được một việc cần giữ hay sửa. Đây là bộ tiêu chí tự soạn cho bài tập, không phải thang đo tâm lý.

Nếu bạn và đồng nghiệp vẫn bất đồng, có thể nhờ một người thuộc nhóm khán giả mục tiêu xem thử. Đừng hỏi họ bạn có giỏi không. Hỏi họ hiểu yêu cầu là gì. Phản hồi của người nghe giúp bổ sung một góc nhìn, nhưng một người vẫn không đại diện toàn bộ khán giả.

Không nên dùng cách này để liên tục tìm sự công nhận. Bạn không cần xin ba người chấm mọi câu nói. Hãy chọn một kỹ năng đang cải thiện, dùng vài mẫu có chức năng tương đương rồi kết thúc phiên xem lại đúng giờ.

Cũng không dùng một đoạn thuận lợi để khẳng định đã thành thạo. Muốn biết khả năng ổn định đến đâu, cần quan sát thêm ở các điều kiện phù hợp. Ngược lại, một lần điểm thấp khi thiết bị lỗi không nên trở thành nhãn dán lâu dài lên bản thân.

Trước lần tự chấm tiếp theo, thử hỏi: “Nếu bỏ cảm giác của mình ra khỏi câu trả lời, bằng chứng nào vẫn còn?”. Phần còn lại chính là nền để bạn vừa tự tin hơn khi có cơ sở, vừa sửa đúng chỗ khi cần.