TUẦN 29 / 52 · KHOẢNG 6 PHÚT ĐỌC

Sáng tạo không nhất thiết bắt đầu từ số không

Tuần 29 · Điều muốn giữ lại: học cách một ý tưởng hoạt động, rồi tạo nội dung phù hợp với bài toán của mình.

Một MC mới xem được một đoạn mở đầu rất hay trong tình huống giả định. Người dẫn trên video đặt một câu hỏi, kể một chi tiết rồi để một khoảng ngừng trước khi giới thiệu khách mời. Người xem muốn học nhưng lo rằng làm tương tự là thiếu sáng tạo. Cuối cùng họ cố tránh mọi điều từng thấy, viết một đoạn rất lạ nhưng khó hiểu. Mong muốn nguyên bản đã làm họ rời xa người nghe.

Ở phía khác, có người thay tên sự kiện trong gần như nguyên văn đoạn dẫn rồi gọi đó là phiên bản riêng. Hai cách đều bỏ qua một việc hữu ích ở giữa: tìm ra cấu trúc nào tạo hiệu quả và cấu trúc ấy có phù hợp với bối cảnh mới không. Học nguyên lý khác với lấy câu chữ. Tạo mới khác với giả vờ mình không chịu ảnh hưởng từ ai.

Phần lớn công việc sáng tạo diễn ra giữa những vật liệu đã biết: trải nghiệm, kiến thức, hình thức và vấn đề hiện tại. Điều đáng hỏi là mình đã tạo ra quan hệ gì mới và có ích, chứ không chỉ xem từng thành phần đã từng xuất hiện ở đâu chưa. Tuy nhiên, việc kết hợp không tự xóa nghĩa vụ ghi nguồn hoặc tôn trọng nội dung của người khác.

Học quan hệ, đừng chỉ học bề mặt

Trong lý thuyết structure-mapping, Gentner mô tả phép tương tự theo việc ánh xạ các quan hệ từ một miền kiến thức sang miền khác, thay vì chỉ dựa trên thuộc tính bề ngoài. Đây là khung lý thuyết về suy luận tương tự, không phải thí nghiệm chứng minh một quy trình sáng tác cho MC. Nó cung cấp một cách hỏi: điều tương ứng ở đây là hình thức hay mối quan hệ tạo ra ý nghĩa? Gentner, 1983 ↗.

Chẳng hạn, một bài viết mở bằng câu hỏi chưa có đáp án rồi dùng trải nghiệm để từng bước làm rõ. Điều có thể học là cách tạo và giải quyết một khoảng thiếu thông tin. Nếu chỉ lấy câu mở hoặc thứ tự câu chữ, bạn đang học bề mặt. Nếu dùng một câu hỏi khác, dữ kiện khác và cách giải quyết phù hợp với người nghe của mình, bạn đang thử vận dụng quan hệ.

Trong ví dụ giả định, người dẫn có thể phân tích đoạn tham khảo như sau: câu hỏi tạo nhu cầu nghe; chi tiết làm vấn đề cụ thể; khoảng ngừng cho người nghe giữ câu hỏi; khách mời được giới thiệu như người có góc nhìn liên quan. Sau đó, quay về brief mới và hỏi khán giả ở đây thực sự có câu hỏi nào. Nếu không có nhu cầu tương ứng, cấu trúc hay ấy vẫn có thể không phù hợp.

Phép tương tự luôn có điểm dừng. Một sân khấu gala không phải lớp học, một bài viết không phải cuộc trò chuyện trực tiếp. Chuyển nguyên tốc độ, mức gây bất ngờ hoặc mức tiết lộ riêng tư có thể làm hỏng bối cảnh mới. Hãy ghi cả điều tương đồng lẫn điều không thể chuyển, thay vì xem sự giống nhau ở một điểm là giấy phép sao chép toàn bộ.

Cũng nên học từ nhiều nguồn. Khi chỉ có một mẫu, ranh giới giữa nguyên lý và nét riêng của tác giả dễ bị lẫn. Khi so ba cách giải quyết cùng một vấn đề, bạn có thể thấy cái gì là chức năng chung, cái gì là lựa chọn phong cách. Mục tiêu không phải trộn đủ nhiều để người khác không nhận ra, mà là hiểu bài toán sâu hơn.

Tạo phần đóng góp nhìn thấy được

Một cách tự kiểm tra là hỏi: nếu bỏ nguồn tham khảo trước mắt, mình có giải thích được vì sao phương án của mình phù hợp không? Nếu câu trả lời chỉ là “vì đoạn kia làm thế rất hay”, bạn còn thiếu một lý do thuộc về bối cảnh hiện tại. Hãy chỉ ra người nghe nào, mục tiêu nào hoặc hạn chế nào khiến lựa chọn này cần thiết.

Phần đóng góp có thể nằm ở dữ liệu mới, ví dụ mới, cách giải thích rõ hơn hoặc việc đưa một nguyên lý vào bối cảnh khác với điều kiện được nói rõ. Không cần mọi đóng góp đều là một phát minh. Một hướng dẫn dễ dùng, được kiểm tra cẩn thận cũng có thể có giá trị. Khi biết mình đóng góp ở đâu, việc ghi nhận nguồn không làm mình nhỏ đi.

Với câu chữ, hình ảnh, âm nhạc hoặc cấu trúc có tính nhận diện cao, cần thận trọng về quyền sử dụng. Bài này không thay cho tư vấn pháp lý và không đưa một quy tắc rằng thay bao nhiêu phần trăm sẽ thành tác phẩm mới. Khi chưa rõ, dùng nội dung tự tạo, xin phép hoặc chọn nguồn có điều kiện sử dụng phù hợp. Đừng lấy thuật ngữ tái tổ hợp làm lý do bỏ qua quyền tác giả.

Lời khuyên học cấu trúc cũng không có nghĩa mọi người phải phân tích liên tục khi tiếp nhận nghệ thuật. Bạn có thể đọc và thưởng thức trước. Khi muốn học nghề từ một sản phẩm, dành một lượt xem riêng để tìm cơ chế. Tách hai trải nghiệm ấy giúp mình không biến mọi cảm xúc thành bài tập, đồng thời học được điều cụ thể hơn một cảm giác ngưỡng mộ.

Chuyển một nguyên lý trong mười lăm phút

Chọn một đoạn dẫn hoặc bài viết bạn được quyền tham khảo. Viết một câu mô tả chức năng, không dùng lại câu chữ của tác giả: “Đoạn này giúp người nghe nhận ra một mâu thuẫn trước khi đưa lời giải.” Đóng nguồn lại. Viết một đoạn cho bối cảnh khác bằng vấn đề và vật liệu của bạn. Sau đó mở lại để kiểm tra mức giống ở câu chữ, chi tiết và nhịp đặc trưng.

Ba tiêu chí là: phần mới phục vụ một nhu cầu rõ; nguyên lý được dùng có lý do; nguồn được ghi nhận khi phù hợp và nội dung không vay trải nghiệm của người khác làm của mình. Nếu sản phẩm vẫn quá gần mẫu, hãy đổi vật liệu hoặc chọn cách tiếp cận khác. Đừng chỉ thay vài từ rồi tự thuyết phục rằng vậy là đủ.

Tuần này, thay vì hỏi mình có tạo ra điều chưa ai từng nghĩ không, hãy hỏi mình đã hiểu thêm cách giải quyết vấn đề nào và mang tới phần đóng góp gì. Sự nguyên bản có thể bắt đầu từ một cái nhìn riêng có căn cứ, không nhất thiết từ một khoảng trống tuyệt đối. Học rõ hơn đôi khi chính là bước đầu để làm khác một cách có ý nghĩa.