TUẦN 16 / 52 · KHOẢNG 6 PHÚT ĐỌC
Nghe để hiểu hay nghe để chờ tới lượt?
Khách mời vừa nói rằng giai đoạn khó nhất không phải bắt đầu, mà là tiếp tục sau khi đã có chút thành công. Người dẫn gật đầu rồi hỏi câu chuẩn bị sẵn: “Anh đã bắt đầu hành trình ấy như thế nào?”. Câu hỏi không sai, nhưng một cánh cửa vừa mở đã bị bỏ qua.
Đây là tình huống minh họa cho lúc tai vẫn nghe nhưng sự chú ý đã chuyển sang phần mình sắp nói. Người dẫn đang theo kịch bản, còn cuộc trò chuyện đang có một hướng đáng tìm hiểu khác.
Lắng nghe có thể được nhìn thấy ở cách câu tiếp theo liên hệ với điều người kia vừa nói. Tuần này, giữ hai việc: kiểm tra mình đã hiểu đúng và để ít nhất một câu hỏi tiếp xuất phát từ câu trả lời thật.
Nghe không chỉ là chờ hết câu
Trong một cuộc phỏng vấn, người dẫn phải làm nhiều việc cùng lúc: theo dõi thời gian, giữ chủ đề, nhìn cue và chuẩn bị chuyển ý. Vì thế, chạy theo danh sách câu hỏi có thể tạo cảm giác kiểm soát. Bạn biết câu sau là gì và ít sợ bỏ sót.
Danh sách có ích. Nhưng nếu nó chiếm toàn bộ sự chú ý, lời khách mời chỉ còn là phần chờ giữa hai câu hỏi. Người nghe có thể cảm thấy từng câu trả lời không làm thay đổi cuộc trò chuyện.
Active listening thường bao gồm việc thể hiện chú ý, phản ánh lại điều đã hiểu và đặt câu hỏi phù hợp. Trong nghiên cứu của Weger và cộng sự, người nhận phản hồi lắng nghe chủ động báo cáo cảm giác được hiểu cao hơn so với một số kiểu đáp lời khác trong tương tác ban đầu. Kết quả không chứng minh một kỹ thuật sẽ giúp mọi cuộc trò chuyện hoặc làm người nghe hiểu chính xác mọi nội dung. Nghiên cứu năm 2014 ↗.
Điểm cần phân biệt là cảm giác được hiểu và độ chính xác của cách hiểu. Bạn có thể tỏ ra rất đồng cảm nhưng vẫn suy diễn sai. Vì thế, một câu phản ánh nên đủ khiêm tốn để người nói có thể sửa.
Trong ví dụ mở đầu, người dẫn có thể hỏi: “Ý anh là sau thành công ban đầu, việc duy trì cách làm mới trở thành phần khó hơn?”. Nếu khách mời xác nhận, câu tiếp theo có thể là “Điều gì đã thay đổi ở giai đoạn đó?”. Nếu họ sửa, bạn vừa tránh đưa cả cuộc trao đổi sang một cách hiểu sai.
Không cần nhắc lại mọi câu. Lặp nguyên lời người khác quá thường xuyên có thể làm nhịp trò chuyện cứng và gây cảm giác đang áp dụng công thức. Chỉ phản ánh khi ý quan trọng, dễ hiểu khác hoặc cần làm cầu nối cho phần tiếp.
Một cách nghe thực tế là chú ý ba thứ: điều người kia muốn nói, chi tiết cụ thể họ đưa ra và phần còn chưa rõ. Bạn không phải ghi tất cả. Chọn một từ hoặc một mốc giúp nhớ ý rồi tiếp tục nghe. Nếu vừa ghi vừa bỏ lỡ nửa câu sau, ghi chép đã mất chức năng hỗ trợ.
Bạn cũng cần phân biệt nghe với đồng ý. Có thể hiểu lập luận của khách mời mà vẫn phải hỏi lại dữ kiện hoặc giới hạn. “Tôi hiểu anh đang nói…” không đồng nghĩa “điều đó đã được xác nhận đúng”. Khi thông tin có ảnh hưởng lớn, cần kiểm tra nguồn theo trách nhiệm của chương trình.
Nghe tốt còn có ranh giới. Một người không muốn trả lời có thể cần được quyền từ chối. Một câu hỏi theo sau có thể mở chiều sâu, nhưng cũng có thể đẩy người khác vào chuyện riêng họ chưa đồng ý chia sẻ. Mục tiêu của người dẫn không phải lấy được mọi câu trả lời bằng mọi giá.
Trong show có thời lượng chặt, không thể theo mọi nhánh câu chuyện. Bạn có thể ghi nhận ý mới rồi chuyển: “Phần duy trì sau thành công rất đáng quay lại; trước hết, xin anh làm rõ lựa chọn ở thời điểm bắt đầu”. Lựa chọn có chủ đích khác với việc không nhận ra điều vừa được nói.
Mười phút tập một câu hỏi tiếp
Nhờ một người kể trong hai phút về một quyết định công việc đơn giản. Chọn chủ đề họ thoải mái chia sẻ. Nếu thu âm, xin đồng ý trước; không cần ghi âm nếu quan sát trực tiếp đã đủ.
Trong lượt đầu, bạn chỉ nghe và ghi tối đa ba từ khóa. Khi họ dừng, nói lại ý chính trong một hoặc hai câu, bắt đầu bằng “Tôi đang hiểu rằng…”. Để họ xác nhận hoặc sửa. Đừng thêm động cơ như “vì bạn sợ” nếu họ chưa nói điều đó.
Sau khi làm rõ, đặt một câu hỏi tiếp bám vào chi tiết họ vừa kể. Nếu họ nói đã đổi phương án vì thời gian, có thể hỏi “Ở mốc nào bạn nhận ra thời gian không còn đủ?”. Câu ấy thường tạo được thông tin cụ thể hơn một câu chung như “bạn cảm thấy thế nào về mọi thứ?”.
Đổi vai và thử lại với một câu chuyện khác. Người kể góp ý hai điều: phần phản ánh có giữ đúng ý không và câu hỏi tiếp có liên quan đến điều họ vừa nói không. Họ không cần chấm bạn có duyên hay có tố chất phỏng vấn.
Bạn có thể xem bài tập qua ba dấu hiệu: không thêm ý người kia chưa nói; có cơ hội cho họ sửa cách hiểu; câu hỏi tiếp mở được một chi tiết liên quan. Đây là tiêu chí thực hành tự soạn, không phải thang đo lắng nghe đã kiểm định.
Nếu câu hỏi tiếp vẫn quá rộng, quay lại một từ khóa cụ thể. Nếu phản ánh quá dài, chọn ý chính thay vì kể lại toàn bộ. Nếu bạn quên mất câu trả lời vì chăm nghĩ câu hỏi, thử bỏ ghi chú trong lượt tiếp theo và chỉ giữ một ý cần làm rõ.
Bài tập không nhằm biến mọi cuộc trò chuyện thành phỏng vấn. Trong quan hệ bình thường, bạn cũng cần chia sẻ, phản hồi tự nhiên và cho người khác biết suy nghĩ của mình. Chỉ hỏi liên tục có thể làm người đối diện cảm thấy đang bị khai thác thông tin.
Nếu nhiệm vụ yêu cầu xác nhận nhanh hoặc xử lý khẩn cấp, một câu hỏi đóng trực tiếp có thể phù hợp hơn phản ánh dài. Nếu âm thanh không rõ, hãy xin nhắc lại thay vì diễn đạt một điều mình nghe đoán. Thể hiện đang nghe không quan trọng bằng việc thực sự biết mình đã nghe gì.
Trước lần trò chuyện tiếp theo, thử tự hỏi sau mỗi câu trả lời quan trọng: “Điều gì vừa được nói mà danh sách của mình chưa có?”. Bạn không buộc phải đi theo nhánh mới. Nhưng nhận ra nó giúp quyết định của bạn đến từ cuộc trò chuyện, thay vì chỉ đến từ trang giấy.