TUẦN 17 / 52 · KHOẢNG 6 PHÚT ĐỌC
Câu hỏi hay không phải câu hỏi dài
“Anh nghĩ gì về hành trình vừa qua, đâu là thử thách lớn nhất, anh đã vượt qua thế nào và có lời khuyên gì cho các bạn trẻ?”. Khách mời mỉm cười, trả lời phần cuối. Người dẫn thấy câu trả lời chưa sâu. Nhưng thực ra, trong một lượt hỏi đã có bốn nhiệm vụ khác nhau.
Tình huống giả định ấy cho thấy độ dài của câu hỏi không bảo đảm độ sâu của câu trả lời. Có khi người được hỏi phải dành phần đầu để đoán bạn muốn họ chọn nhánh nào. Phần thông tin hay nhất chưa kịp xuất hiện thì thời lượng đã hết.
Một câu hỏi tốt nên làm rõ loại thông tin mình đang tìm và cho người kia một điểm bắt đầu dễ nhận ra. Tuần này, tập hai việc: hỏi một trọng tâm mỗi lượt và bỏ những kết luận được cài sẵn trong câu hỏi.
Người trả lời đang phải giải bài toán nào?
Để trả lời, người nghe cần hiểu câu hỏi, tìm thông tin liên quan, chọn phần muốn nói và diễn đạt. Nếu câu chứa nhiều vế, họ còn phải nhớ các vế và quyết định trả theo thứ tự nào. Câu hỏi có thể trở thành một phần việc lớn hơn nội dung bạn muốn tìm.
Krosnick và Presser tổng hợp nguyên tắc cùng nghiên cứu về thiết kế câu hỏi khảo sát, trong đó có dùng từ rõ, tránh câu hỏi nhiều trọng tâm và tránh cách hỏi dẫn dắt. Phỏng vấn sân khấu khác khảo sát, nên ứng dụng ở đây là gợi ý thiết kế, không phải công thức đã được kiểm chứng cho mọi MC. Chương tổng quan năm 2010 ↗.
Trong ví dụ mở đầu, bạn có thể chọn một điểm: “Trong hành trình vừa qua, quyết định nào khó nhất với anh?”. Khi khách mời đưa ra một quyết định, bạn mới hỏi tiếp họ đã cân nhắc gì. Độ sâu đến từ chuỗi làm rõ, không nhất thiết đến từ việc chứa mọi hướng trong một câu.
Một câu ngắn vẫn có thể mơ hồ. “Anh thấy sao?” không dài nhưng thiếu điểm tựa nếu trước đó có nhiều ý. Ngược lại, câu dài hơn có thể cần thiết để đặt bối cảnh chính xác. Mục tiêu không phải tối thiểu số từ; mục tiêu là giảm phần người kia phải đoán.
Bạn có thể kiểm tra bằng câu hỏi dành cho chính mình: “Tôi muốn biết một sự kiện, một lý do, một trải nghiệm hay một đánh giá?”. Khi chưa biết loại thông tin cần tìm, câu hỏi thường gom nhiều hướng hoặc dùng từ quá rộng như “hành trình”, “cảm xúc”, “thành công”.
Nếu muốn một ví dụ, hãy mời một trường hợp cụ thể: “Anh có thể kể một lần phải đổi kế hoạch vì điều kiện thực tế không?”. Nếu muốn biết quá trình ra quyết định, hỏi “Lúc đó anh đã cân nhắc những phương án nào?”. Cách hỏi định vị phần câu chuyện bạn muốn nghe mà chưa quyết định hộ câu trả lời.
Điểm thứ hai là giả định cài sẵn. “Vì sao anh đã dũng cảm bỏ công việc ổn định để theo đuổi đam mê?” chứa một chuỗi diễn giải: quyết định ấy dũng cảm, công việc cũ ổn định và động lực là đam mê. Khách mời có thể không đồng ý với một phần nào trong đó.
Bạn có thể hỏi: “Điều gì khiến anh quyết định rời công việc lúc ấy?”. Sau khi nghe, mới làm rõ mức độ ổn định hoặc rủi ro. Câu hỏi cho phép người trong cuộc mô tả trải nghiệm bằng cách hiểu của họ, thay vì phải nhận bộ khung của người dẫn.
Điều này không có nghĩa luôn giữ câu hỏi trung tính đến mức không có quan điểm. Một cuộc phỏng vấn có thể cần chất vấn dữ kiện hoặc mâu thuẫn. Khi ấy, nêu căn cứ rõ rồi hỏi đúng điểm: “Ở phần trước anh nói…, nhưng số liệu này cho thấy…. Anh giải thích sự khác biệt thế nào?”. Tính rõ ràng vẫn quan trọng khi câu hỏi khó.
Mười lăm phút sửa năm câu hỏi
Lấy năm câu hỏi trong một kịch bản bạn đang chuẩn bị. Nếu chưa có, tự viết năm câu cho một cuộc phỏng vấn giả định về công việc. Đừng dùng chuyện riêng của người thật khi chưa có sự đồng ý.
Với mỗi câu, gạch dưới những việc người trả lời phải làm. Nếu câu vừa hỏi nguyên nhân, kết quả và lời khuyên, chọn phần quan trọng nhất cho lượt đầu. Các phần khác có thể trở thành câu hỏi tiếp hoặc bị bỏ nếu không phục vụ chủ đề.
Viết bên cạnh loại câu trả lời bạn muốn nhận. Ví dụ: một quyết định cụ thể, một tình huống thay đổi suy nghĩ hoặc một cách thực hiện. Nếu không thể viết loại thông tin cần tìm, hãy làm rõ mục đích trước khi sửa từ ngữ.
Tiếp theo, khoanh các giả định. Bạn có đang mặc định sự việc đã thành công, người kia từng sợ, mọi người đều đồng ý hoặc một lựa chọn chỉ có một động lực? Giữ giả định đã được xác nhận và cần thiết; bỏ hoặc chuyển thành câu xác nhận những phần chưa biết.
Đọc thành tiếng. Một câu có thể ổn trên giấy nhưng khó nghe khi chứa nhiều mệnh đề chen giữa. Thử nhờ người khác nói lại họ hiểu mình đang hỏi điều gì. Nếu họ trả lời một nhánh khác, xem lại trọng tâm thay vì kết luận họ không chú ý.
Chọn một câu để thử trong cuộc trò chuyện ngắn. Sau câu trả lời đầu, chỉ đặt thêm một câu làm rõ. Quan sát xem chuỗi hai câu có giúp nội dung cụ thể hơn câu dài ban đầu không. Đây là thực hành cá nhân, không phải thí nghiệm đủ để chứng minh cách hỏi mới luôn tốt hơn.
Tự xem qua ba dấu hiệu: người nghe nhận ra một trọng tâm; không bị yêu cầu chấp nhận kết luận chưa xác nhận; câu trả lời đem lại thông tin phục vụ chủ đề. Những tiêu chí này là đề xuất thực hành, không phải thang đo khoa học về chất lượng phỏng vấn.
Câu hỏi đóng vẫn có chỗ đứng. Bạn có thể cần xác nhận thời điểm, tên gọi hoặc việc một quyết định đã xảy ra hay chưa. Một câu mở không tự nhiên tốt hơn nếu mục tiêu chỉ là xác nhận dữ kiện. Chọn loại câu hỏi theo thông tin cần tìm.
Lời khuyên này cũng không cho phép hỏi sâu vào mọi chuyện. Có những nội dung khách mời không muốn nói hoặc không đủ thời gian giải thích có trách nhiệm. Khi câu trả lời liên quan dữ kiện nhạy cảm, cần kiểm tra và biên tập phù hợp, không chỉ hài lòng vì câu hỏi đã tạo cảm xúc mạnh.
Trước khi đưa một câu vào kịch bản, hãy thử trả lời: “Nếu khách chỉ trả lời đúng câu này, người nghe sẽ biết thêm điều gì?”. Nếu điều đó rõ và có ích, câu hỏi đã có một công việc cụ thể để làm.