TUẦN 18 / 52 · KHOẢNG 6 PHÚT ĐỌC

Nói nhiều chưa chắc có sức hút

Tuần 18 · Điều muốn giữ lại: một lượt nói có giá trị khi nó giúp cuộc trò chuyện đi tiếp.

Hình dung một tọa đàm giả định có ba khách mời. MC chuẩn bị rất kỹ, thuộc hồ sơ từng người, có nhiều liên tưởng thú vị. Nhưng sau mỗi câu trả lời, người dẫn lại kể thêm một chuyện, giải thích một khái niệm rồi mới chuyển sang người tiếp theo. Hết giờ, một khách mời chỉ nói được hai lần. Khán giả đã nghe rất nhiều, nhưng chưa có cơ hội hiểu sự khác biệt giữa ba góc nhìn.

Người dẫn không thiếu năng lực diễn đạt. Vấn đề nằm ở cách dùng thời gian chung. Khi cầm micro, mình dễ cảm thấy rằng mỗi giây im tiếng là một giây chưa làm việc. Thế là mình lấp vào: thêm lời bình, thêm câu đùa, thêm một đoạn chứng minh mình hiểu chủ đề. Những phần riêng lẻ có thể đều hay. Đặt cạnh nhau, chúng lại chiếm chỗ của điều khán giả đến để nghe.

Một câu hỏi đáng thử là: nếu bỏ lượt nói này của mình, cuộc trò chuyện mất điều gì? Nếu câu trả lời chỉ là “mọi người sẽ ít thấy tôi hơn”, có lẽ lượt nói ấy cần được xem lại. Người dẫn vẫn có thể tạo dấu ấn bằng việc nhìn ra mối nối, bảo vệ thời gian và giúp một ý quan trọng xuất hiện đúng lúc.

Đừng chỉ đếm thời gian nói

Trong nghiên cứu về luân phiên hội thoại, Stivers và cộng sự khảo sát mười ngôn ngữ, ghi nhận xu hướng tránh nói chồng và giảm khoảng trống giữa các lượt, đồng thời có khác biệt về nhịp chuyển. Nghiên cứu nói về hội thoại thường ngày, không cung cấp một tỷ lệ thời gian nói lý tưởng cho MC. Điều có thể học là lượt nói được phối hợp, chứ không tồn tại như những phần trình diễn độc lập. Stivers và cộng sự, 2009 ↗.

Vì vậy, đừng vội áp công thức “MC chỉ nên nói hai mươi phần trăm”. Một cuộc phỏng vấn cần khác một buổi hướng dẫn, một panel ba người cần khác phần dẫn solo. Cùng một tỷ lệ, người dẫn có thể đang mở đường rất tốt hoặc đang bỏ mặc khách mời tự xoay xở. Con số không cho biết nội dung những lượt nói đang làm nhiệm vụ gì.

Có thể phân biệt ba chức năng rất đời thường: mở một câu hỏi, làm rõ một điều chưa hiểu và nối sang phần tiếp theo. Đôi khi cần thêm chức năng giữ giới hạn: ngắt lịch sự để bảo vệ thời gian hoặc đưa cuộc trao đổi về đúng chủ đề. Nếu một lượt nói không thực hiện chức năng rõ ràng, nó có nguy cơ chỉ làm dài chương trình.

Ví dụ, sau khi khách mời nói về khó khăn tuyển dụng, MC có thể kể năm phút về trải nghiệm tuyển người giả định của mình. Cũng có thể chỉ hỏi: “Trong ba khó khăn anh vừa nêu, điều gì một đội nhỏ có thể sửa ngay trong tháng này?” Câu thứ hai ngắn nhưng không hời hợt. Nó chọn một hướng giúp người nghe mang được điều cụ thể về nhà.

Đừng hiểu điều này thành yêu cầu phải thu mình. Một người dẫn quá tiết chế cũng có thể làm cuộc trao đổi rời rạc. Khi khách mời dùng thuật ngữ chưa giải thích, cần can thiệp. Khi hai ý tưởng mâu thuẫn nhưng không ai nhận ra, cần chỉ ra. Khi một người liên tục chiếm lượt, cần phân bổ lại. Sức hút đến từ chất lượng lựa chọn ấy, không chỉ từ khả năng nói hay.

Tạo chỗ cho ý tưởng xuất hiện

Người ít nói không nhất thiết thiếu ý. Có thể họ cần câu hỏi cụ thể hơn, chưa thấy điểm vào hoặc ngại chen giữa hai người đã quen tranh luận. Mời họ bằng “Chị có bổ sung gì không?” đôi khi quá rộng. Thử xác định một vị trí rõ: “Anh A vừa nói về phía doanh nghiệp. Với kinh nghiệm làm việc cùng ứng viên, chị thấy chỗ nào cần nhìn khác?”

Cách mời ấy vẫn cần công bằng. Đừng giao cho một người vai trò đại diện cho cả giới tính, thế hệ hoặc cộng đồng chỉ vì họ là người duy nhất thuộc nhóm đó trên sân khấu. Hãy dựa vào chuyên môn đã thống nhất và cho họ quyền không có ý kiến. Phân bổ lượt nói tốt không phải buộc mọi người phát biểu bằng nhau bất kể nội dung.

Trong cuộc họp, nguyên lý tương tự có thể dùng trước khi bạn phát biểu lần thứ ba. Hỏi xem còn góc nhìn nào chưa được nghe, ai đang giữ thông tin cần thiết, phần nào đã đủ rõ. Có lúc câu đóng góp tốt nhất là một câu mời người khác nói. Nhưng nếu bạn là người có dữ kiện quan trọng hoặc chịu trách nhiệm chốt quyết định, im lặng để giữ hình ảnh khiêm tốn cũng không giúp nhóm.

Một giới hạn nữa là tình huống khẩn cấp. Khi chương trình có sự cố hoặc thời gian đã vượt xa kế hoạch, người dẫn cần hướng dẫn trực tiếp, đôi khi phải cắt ngắn một lượt. Không cần giả vờ mọi việc đều là hội thoại bình đẳng. Điều quan trọng là việc can thiệp có mục đích, có căn cứ và không làm người bị ngắt mất mặt một cách không cần thiết.

Thử trong mười phút

Chọn ba phút tọa đàm hoặc cuộc họp mà bạn có quyền xem lại. Đánh dấu mỗi lần mình bắt đầu nói. Bên cạnh mỗi lượt, viết một động từ: hỏi, làm rõ, nối, giữ thời gian hoặc bình luận. Sau đó chọn đúng một lượt dài nhất và thử viết lại để giữ chức năng nhưng bớt phần thừa. Đây là bài tập quan sát, không phải thang đo chuyên môn đã được kiểm định.

Đánh giá phiên bản mới bằng ba dấu hiệu: ý của khách mời không bị diễn giải sai; người tiếp theo biết mình được mời trả lời điều gì; thời gian tiết kiệm thực sự quay lại cho nội dung cần thiết. Nếu chỉ nói ít hơn mà mất cầu nối, bạn chưa cải thiện. Nếu ngắn hơn và làm một ý quan trọng được đào sâu, bạn đã có một thay đổi đáng giữ.

Trước lần điều phối tiếp theo, viết lên giấy một câu: “Hôm nay tôi cần giúp góc nhìn nào xuất hiện?” Khi kết thúc, đừng chỉ hỏi mình có nói trôi chảy không. Hãy hỏi người nghe đã được nghe điều gì mà nếu thiếu sự điều phối của mình, có lẽ họ sẽ bỏ lỡ. Đó là cách dùng micro để tạo không gian, và cũng là một dạng hiện diện rất rõ.