TUẦN 46 / 52 · KHOẢNG 5 PHÚT ĐỌC

So sánh đang dẫn đường hay đổi mục tiêu?

Bạn xem một đoạn dẫn rất hay rồi bắt đầu tập theo cách chuyển ý. Mười phút đầu hữu ích. Đến khi mở thêm vài hồ sơ khác, bạn thấy mình cần đổi giọng, đổi hình ảnh, đổi nhóm khách hàng và làm lại cả con đường nghề nghiệp.

Trong tình huống giả định ấy, so sánh khởi đầu như một công cụ học rồi dần trở thành một cuộc đổi mục tiêu không được lựa chọn rõ ràng. Bạn đi tìm một kỹ năng, nhưng mang về cảm giác mình thiếu mọi thứ.

Không cần ngừng nhìn người khác. Người làm nghề cần biết chuẩn mực, cách làm mới và vị trí của mình. Điều cần giữ là câu hỏi: mình đang so điều gì, để ra quyết định nào?

Tuần này, chỉ mượn một kỹ năng từ người khác và dùng một mốc của chính mình để kiểm tra tiến bộ.

Cùng là MC, chưa chắc đang làm cùng bài toán

Một người dẫn lễ trang trọng, một người điều phối hội thảo chuyên môn và một người hoạt náo có thể cùng dùng micro nhưng phục vụ những mục tiêu khác nhau. Nếu lấy khả năng khuấy động của người này làm chuẩn duy nhất cho người kia, mình sẽ đánh giá sai cả hai.

Leon Festinger đề xuất lý thuyết so sánh xã hội năm 1954, xem việc đối chiếu với người khác như một cách con người đánh giá năng lực và ý kiến khi thiếu chuẩn khách quan rõ ràng. Đây là khung lý thuyết nền tảng, không phải bằng chứng rằng mọi so sánh đều gây hại hoặc rằng chỉ nên so với bản thân. Bài viết gốc của Festinger ↗.

Ứng dụng vào nghề, trước khi so hãy đặt cùng mặt phẳng: cùng loại nhiệm vụ chưa, cùng giai đoạn chưa, cùng nguồn lực chưa? Bạn vẫn có thể học từ người ở rất xa mình, nhưng không nên coi kết quả của họ là chuẩn phải đạt ngay trong điều kiện hiện tại.

Một video ba phút thường chỉ cho thấy phần được chọn để công khai. Bạn chưa biết brief, mức hỗ trợ, số lần tập hoặc những đoạn không được đăng. Đừng dùng thông tin thiếu ấy để kết luận đầy đủ về giá trị nghề nghiệp của họ hoặc của mình.

Cũng có trường hợp so sánh đang chỉ ra điều rất thật: phí thấp bất hợp lý, cơ hội phân bổ không công bằng hoặc một kỹ năng mình chưa đáp ứng chuẩn nghề. Khi ấy, lời khuyên “đừng so nữa” có thể che mất thông tin cần thiết. Quan trọng là chuyển thông tin thành một vấn đề cụ thể có thể xem xét.

Học một động tác, không mượn cả căn tính

Bạn có thể thích cách một người hỏi khách mời. Thay vì kết luận “Tôi cần giống họ”, hãy mô tả điều quan sát được: họ hỏi một vế, chờ câu trả lời và dùng chi tiết vừa nghe để hỏi tiếp. Những hành vi ấy có thể thử mà không cần sao chép giọng điệu hoặc hình ảnh của họ.

Sau đó, kiểm tra tính phù hợp. Một cách nói rất hiệu quả với nhóm khán giả quen chưa chắc phù hợp lễ trang trọng. Một câu đùa dựa vào quan hệ thân thiết không thể mang nguyên sang chương trình khác. Học sâu là hiểu chức năng của lựa chọn, rồi tìm cách thực hiện phù hợp bối cảnh mình.

Để giữ hướng đi, hãy ghép so sánh bên ngoài với mốc bên trong. Người đi trước cho bạn một khả năng mới để quan sát. Bản ghi công việc cũ cho bạn biết cách làm của mình đã đổi hay chưa. Chỉ nhìn ra ngoài có thể khiến đích đến liên tục dịch chuyển; chỉ nhìn vào mình có thể khiến mình bỏ qua chuẩn cần thiết.

Mốc bên trong nên là sản phẩm hoặc hành vi cụ thể. Bạn có thể so hai đoạn hỏi đáp về độ rõ của câu hỏi, mức bám câu trả lời và số lần diễn giải sai ý. Không cần đánh giá hôm nào mình “có khí chất” hơn bằng cảm giác chung.

Cũng nên chọn thời điểm dừng quan sát. Khi đã tìm được một hành vi muốn thử, tiếp tục xem thêm mười người có thể làm bài tập mờ đi. Hãy rời màn hình để tạo một sản phẩm của chính mình. Thông tin chỉ trở thành tiến bộ khi có cơ hội đi qua hành động và phản hồi.

Nếu so sánh khiến bạn khó tập trung hoặc mất ngủ kéo dài, đừng chỉ cố dùng nó hiệu quả hơn. Có thể cần giảm tiếp xúc và tìm hỗ trợ phù hợp. Một bài tập nghề không có nhiệm vụ giải thích toàn bộ khó khăn cảm xúc của mỗi người.

Mười lăm phút để biến so sánh thành bài tập

Chọn một đoạn trình bày được phép xem và một kỹ năng bạn muốn học. Chỉ xem phần liên quan. Viết một câu bắt đầu bằng “Người này đã làm…” và mô tả hành động, không mô tả phẩm chất.

Tiếp theo, ghi điều kiện khiến hành động ấy phù hợp. Họ đang nói với ai, trong dạng chương trình nào, để đạt mục tiêu gì? Nếu chưa biết, đánh dấu điều chưa rõ. Đừng tự bịa brief để giải thích mọi thứ mình thích.

Thu một đoạn ngắn theo nội dung của bạn, áp dụng nguyên lý vừa nhận ra. So với bản trước bằng hai tiêu chí: hành động mới có xuất hiện rõ không, và nó có giúp người nghe hiểu hoặc tham gia phù hợp hơn không? Có thể nhờ một người phản hồi mà không cho biết bạn đang bắt chước ai.

Bài tập có ích khi bạn gọi được tên một hành vi, giải thích được lý do áp dụng và nhìn thấy điều thay đổi trong sản phẩm của mình. Nếu chỉ còn cảm giác thua kém, quay lại thu nhỏ câu hỏi.

Người khác có thể cho mình thấy một khả năng. Họ không tự động quyết định mình phải trở thành ai. Lần tới khi thấy một người rất giỏi, thử hỏi: có điều gì cụ thể ở cách làm này đáng học cho công việc mình đã chọn?