TUẦN 47 / 52 · KHOẢNG 5 PHÚT ĐỌC

Thích nghề có đủ để làm nghề?

Bạn thích khoảnh khắc đứng trước khán giả, khi một câu hỏi mở được câu chuyện và cả căn phòng cùng chú ý. Nhưng công việc còn có đọc brief, sửa lời dẫn, chờ xác nhận, theo dõi thanh toán và những ngày không có show.

Nếu chỉ lấy khoảnh khắc mình yêu thích làm đại diện cho cả nghề, mình dễ ngạc nhiên khi phần còn lại khiến bản thân mệt. Rồi mình tự hỏi có phải chưa đủ đam mê nên mới thấy khó.

Thích một công việc không có nghĩa mọi phần của nó đều đem lại hứng thú. Cũng không có nghĩa tình yêu nghề sẽ tự giải quyết được thu nhập, điều kiện lao động hoặc cách tổ chức cuộc sống.

Tuần này, nhìn toàn bộ công việc rồi chọn một điều kiện cần điều chỉnh để mình có thể tiếp tục làm phần có ý nghĩa.

Tình yêu nghề và sức ép phải làm nghề

Vallerand và cộng sự năm 2003 đề xuất phân biệt đam mê hài hòa với đam mê mang tính ám thúc: một bên gắn với lựa chọn tự chủ hơn, bên kia gắn với sức ép nội tại và sự tiếp tục cứng nhắc. Các nghiên cứu của họ hỗ trợ cách phân biệt ấy trong những mẫu tham gia được khảo sát; đây không phải công cụ để đọc vài dòng rồi chẩn đoán bản thân hoặc đồng nghiệp. Nghiên cứu về hai dạng đam mê ↗.

Một câu hỏi ứng dụng là: mình còn được lựa chọn cách tham gia công việc này không? Bạn có thể thích dẫn chương trình và vẫn cần từ chối một lịch quá dày. Bạn có thể xem nghề là phần quan trọng của bản thân mà không cần để mọi thành công, thất bại quyết định toàn bộ giá trị của mình.

Trong tình huống giả định, một người nhận mọi show vì sợ nghỉ một tuần sẽ bị quên. Họ vẫn yêu sân khấu, nhưng quyết định hiện tại còn bị dẫn bởi nỗi lo mất vị trí. Không thể kết luận chỉ từ ví dụ rằng họ có vấn đề tâm lý. Ta chỉ thấy cần tách động lực yêu việc khỏi sức ép đang ảnh hưởng lựa chọn.

Điều này cũng nhắc mình cẩn trọng với lời khen “cháy hết mình”. Nó có thể ghi nhận nỗ lực, nhưng nếu luôn đồng nghĩa làm quá giờ, bỏ phục hồi và chấp nhận điều kiện bất lợi, lời khen đang che đi một chi phí thật.

Không phải ai cũng có điều kiện chọn nhịp làm việc lý tưởng. Có người cần thu nhập ngay hoặc đang nuôi gia đình. Vì thế, đừng dùng hình ảnh một người làm nghề cân bằng để trách người đang xoay xở. Câu hỏi nên là điều gì có thể thay đổi trong hoàn cảnh hiện tại, dù rất nhỏ.

Chọn điều kiện, không chỉ chọn tên nghề

Hai công việc cùng tên có thể khác hẳn trải nghiệm. Một nơi có brief rõ, lịch xác nhận sớm và đội phối hợp tốt; nơi khác thường đổi yêu cầu phút cuối và không rõ phạm vi. Bạn có thể thích nghề nhưng không phù hợp cách làm ở môi trường thứ hai.

Trước khi kết luận mình hết đam mê, hãy xem phần nào đang tiêu hao: nội dung công việc, khối lượng, quan hệ, mức chủ động hay điều kiện sinh kế. Nếu trộn tất cả thành “tôi không hợp nghề”, bạn sẽ khó tìm bước điều chỉnh phù hợp.

Ngược lại, đừng dùng điều kiện bên ngoài để né nhìn năng lực cần học. Có thể bạn cần tập nghiên cứu khách mời hoặc quản lý vòng sửa. Một bản đồ trung thực nên có cả điều mình có thể luyện và điều cần thương lượng với người khác.

Bạn cũng có quyền thấy một phần việc không hấp dẫn nhưng vẫn làm vì nó phục vụ mục tiêu quan trọng. Không cần yêu việc lưu tệp để làm nó cẩn thận. Điều cần kiểm tra là tổng thể công việc còn có ý nghĩa và chi phí còn chấp nhận được không.

Nếu muốn đổi hướng, nên có bước thử nhỏ trước quyết định lớn khi điều kiện cho phép. Bạn có thể thử một định dạng mới, một nhóm khách hàng khác hoặc một vai trò hậu trường trong phạm vi rõ. Kết quả của vài lần thử chưa quyết định cả sự nghiệp, nhưng giúp câu hỏi bớt trừu tượng.

Lời khuyên này không có nghĩa phải ở lại với một công việc gây hại để tìm lại đam mê. Có những tình huống cần ưu tiên an toàn, sức khỏe hoặc hỗ trợ chuyên môn. Việc đánh giá một con đường nghề cần nhiều thông tin hơn một câu nói truyền cảm hứng.

Lập bản đồ công việc trong mười lăm phút

Viết tám đến mười phần việc thật của nghề bạn đang làm. Đừng chỉ ghi phần xuất hiện trước công chúng. Thêm chuẩn bị, phối hợp, sửa chữa, quản trị và những khoảng chờ có ảnh hưởng lịch sống.

Đánh dấu mỗi phần theo ba câu hỏi: nó có tạo ý nghĩa hoặc hứng thú không; mình đang làm được ở mức nào; điều kiện nào khiến nó dễ hoặc khó hơn? Một phần có thể vừa có ý nghĩa vừa rất mệt. Không cần ép mọi thứ vào hai nhóm thích và ghét.

Chọn một điểm có thể thay đổi trong tuần tới. Nếu tiêu hao vì nhiều vòng sửa không rõ, thử thống nhất cách nhận phản hồi. Nếu khó vì thiếu kỹ năng, chọn một buổi luyện có mục tiêu. Nếu vấn đề là lịch quá dày, xem lại một cam kết có thể điều chỉnh hoặc trao đổi về hỗ trợ.

Tự kiểm tra bằng ba dấu hiệu: bạn nhìn đủ công việc, phân biệt được năng lực với điều kiện và chọn một bước vừa sức. Bài tập không có nhiệm vụ chấm xem bạn đủ đam mê hay chưa.

Sau một tuần, hỏi thay đổi ấy giúp gì và phần nào vẫn cần giải quyết. Bạn có thể tiếp tục yêu nghề trong khi sửa cách mình tham gia vào nghề. Đôi khi điều cần bảo vệ nhất chính là quyền làm công việc có ý nghĩa theo một nhịp còn có thể duy trì.