TUẦN 35 / 52 · KHOẢNG 6 PHÚT ĐỌC

Chỉ học từ người thành công có đủ?

Trong một buổi chia sẻ nghề giả định, một MC có lịch dẫn dày kể rằng những năm đầu từng nhận nhiều show với phí rất thấp. Sau đó họ có khách hàng lớn, tăng giá và xây được đội ngũ. Câu chuyện dễ khiến người mới tin rằng muốn có cơ hội thì phải đi qua cùng một con đường về giá.

Nhưng hãy thử dừng lại trước đoạn kết. Có bao nhiêu người cũng chọn như vậy mà không có cơ hội kể câu chuyện của họ trên sân khấu ấy?

Bạn không cần nghi ngờ năng lực của người đang chia sẻ. Điều cần kiểm tra là bước suy luận từ con đường của một người sang lời khuyên cho nhiều người. Cách làm từng có ích trong hoàn cảnh ấy chưa chắc là nguyên nhân đủ để tạo ra kết quả tương tự cho người khác.

Tuần này, giữ một câu hỏi: những ai đã làm tương tự nhưng không xuất hiện trong câu chuyện mình đang nghe?

Cái mình nhìn thấy đã được chọn lọc

Trong một tình huống giả định, bạn muốn biết cách tìm khách hàng khi mới làm MC. Bạn đọc phỏng vấn năm người đang có lịch dẫn dày. Cả năm đều nói từng nhận những show đầu tiên với mức phí thấp để lấy kinh nghiệm. Bạn kết luận rằng nhận phí thấp là con đường cần thiết để phát triển.

Vấn đề chưa nằm ở chuyện phí thấp tốt hay xấu. Vấn đề nằm ở nhóm người được hỏi. Bạn đã chọn những người hiện có nhiều việc rồi mới quay lại tìm điểm chung. Những người từng nhận phí thấp nhưng không xây được khách hàng, bị mắc kẹt ở mức giá ấy hoặc rời nghề không có mặt trong mẫu quan sát.

Jerker Denrell phân tích vấn đề này trong nghiên cứu năm 2003 về học hỏi từ tổ chức khác: khi những trường hợp thất bại bị quan sát thiếu, một cách làm rủi ro có thể trông hiệu quả hơn thực tế. Đây là phân tích trong bối cảnh tổ chức, không phải bằng chứng trực tiếp về giá dịch vụ MC. Nghiên cứu của Denrell ↗.

Áp dụng vào việc học nghề, điều đáng làm là kiểm tra mẫu mình đang nhìn. Bạn đang học từ tất cả người từng thử một cách làm, hay chỉ từ những người còn nổi bật sau nhiều năm? Hai nhóm ấy trả lời hai câu hỏi khác nhau.

Người thành công có thể cho mình biết họ đã làm gì, nghĩ gì và nhận ra điều gì. Họ thường không có đủ dữ liệu để nói bao nhiêu người khác làm tương tự cũng thành công. Đó không phải lỗi đạo đức của người kể. Đó là giới hạn của một câu chuyện cá nhân.

Thêm một điểm nữa: mình dễ lấy phần nhìn thấy được làm nguyên nhân chính. Một MC có phong cách hài hước, nên mình học cách pha trò. Nhưng họ có thể còn có khả năng nghiên cứu khách hàng, mạng lưới giới thiệu, đồng đội tốt và nhiều năm chuẩn bị. Không thể chỉ nhìn thứ xuất hiện trên video rồi kết luận đó là toàn bộ động cơ của cỗ máy.

Học cách làm, giữ lại điều kiện

Thay vì hỏi “Bí quyết của anh chị là gì?”, thử hỏi “Cách đó hiệu quả trong điều kiện nào?”. Câu hỏi này thường mở ra thông tin dùng được hơn: khách hàng nào, giai đoạn nào, chi phí nào và dấu hiệu nào cho thấy nên dừng.

Với ví dụ nhận phí thấp, bạn có thể hỏi: show ấy có cho phép dùng video làm hồ sơ không? Có người hướng dẫn không? Phạm vi việc có rõ không? Người giới thiệu có đưa bạn đến nhóm khách hàng phù hợp không? Mức giá đó được giữ trong bao lâu? Cùng một hành động bề ngoài nhưng điều kiện bên trong có thể khác xa.

Bạn cũng cần phân biệt một cách làm giúp vượt qua giai đoạn đầu với một cách làm nên duy trì lâu dài. Điều có ích khi chưa có sản phẩm mẫu có thể trở thành giới hạn khi mình đã có năng lực và chi phí vận hành khác. Học từ người đi trước không có nghĩa đóng băng quyết định của họ ở một thời điểm rồi mang sang đời mình.

Tất nhiên, không phải lúc nào cũng tìm được số liệu đầy đủ. Người rời nghề có thể khó tiếp cận; mỗi người cũng có hoàn cảnh khác. Mục tiêu không phải đợi biết hết mới hành động. Mục tiêu là giảm độ chắc chắn xuống đúng mức: “Đây là một lựa chọn đáng thử trong những điều kiện này”, thay vì “Ai nghiêm túc cũng phải làm vậy”.

Khi quyết định có hậu quả lớn, như bỏ việc, vay tiền hoặc ký cam kết dài hạn, câu chuyện truyền cảm hứng nên là điểm bắt đầu tìm hiểu. Nó chưa đủ làm căn cứ cuối cùng. Hãy kiểm tra thêm nguồn lực của mình, nghĩa vụ đang có và phương án nếu mọi việc đi chậm hơn dự tính.

Thử một cuộc kiểm tra mười phút

Chọn một lời khuyên nghề khiến bạn muốn hành động ngay. Viết nguyên ý đó bằng một câu, rồi trả lời ba câu hỏi: mình đã nghe từ ai; những trường hợp nào có thể đang vắng mặt; và điều kiện nào phải đúng thì lời khuyên mới phù hợp với mình.

Sau đó, tìm thêm một nguồn có vị trí khác: người mới thử, người đã dừng hoặc người làm cùng nghề nhưng chọn con đường khác. Bạn không cần hỏi ai thất bại vì sao bằng giọng điều tra. Có thể hỏi lịch sự: “Phần nào của cách làm này tốn hơn anh chị dự tính?”. Đôi khi một câu trả lời về chi phí hữu ích hơn một bài kể về động lực.

Cuối cùng, đổi lời khuyên thành một thử nghiệm nhỏ. Thay vì quyết định nhận mọi show giá thấp, bạn có thể chọn một cơ hội có phạm vi rõ, quyền dùng sản phẩm mẫu rõ và mức chi phí chấp nhận được. Đặt ngày xem lại trước khi bắt đầu.

Bài tập đạt yêu cầu khi bạn chỉ ra được nhóm dữ liệu đang thiếu, nêu được ít nhất một điều kiện áp dụng và chọn được một bước có thể xem xét lại. Không cần chứng minh người đưa lời khuyên sai.

Tuần tới, khi gặp một câu chuyện thành công, hãy cứ để mình được truyền cảm hứng. Rồi hỏi thêm một câu về phần ngoài khung hình. Học sâu hơn thường bắt đầu ở chỗ đó.